Waarom een kot in Frankrijk en geen Megastal?

Ik hou van de kronkelige landweggetjes en het felle licht. Het landschap in Zuidelijk Frankrijk verveelt alleen als het motregent.

Bij lentezon is dezelfde heuvel, van verschillende kanten bekeken, steeds een andere. Huizen, boerderijen, bossages, Romaanse kerkjes en kastelen zijn als zaden over een akker uitgestrooid.
Her en der staan wijnranken op de huid van de aarde geordend, als het met brillantine gekamde zondagse haar van mijn opa.

En dan de aroma's van gemaaid gras, klaver en munt vermengd met tractor diesel. Of een bospad, waar in de schaduw plots aardse parfums opstijgen en eekhoorntjesbrood tussen eikenblad de kop opsteekt.

De ouden van dagen op hun bankje voor het huis onder de Blauwe Regen en de melodisch slingerende Franse taal. Het platteland dat glooit, is een gedicht in zichzelf. Ach wat.
Dit begint verdorie op het gebrabbel van Mart Smeets te lijken.

Maar ja. Ik ben lyrisch over mijn vriend Theo, zijn vrouw Regine en hun idyllische boerenbedrijf vlakbij Puynormand, Frankrijk.

Ik wil je met dit verhaal meenemen naar die plek en zijn geschiedenis. En passant hoop ik dat je (nog beter) het belang van biologisch produceren en consumeren gaat zien. En ook al leef je frank en vrij zoals dat hier kan: ook in dit paradijs zijn er slangen en tragiek.

Theo zocht vrouw en wordt boer

Vriend Theo vertrok dertig jaar geleden naar Frankrijk. Verliefd geworden op een -getrouwde- Française met ruim honderd geiten in haar kielzog.
Via een advertentie in een maandblad (Onkruid) had hij een jaar eerder een boerderij stage gedaan, waarbij deze Hollandse reus een diepe indruk op het nog jonge boeren echtpaar achter liet. Theo is een aanpakker met praktisch overzicht en oog voor detail tegelijk.

In mijn herinnering kwam zijn vader destijds vanuit Gerwen naar het boshuisje van Theo in Nuenen toe gefietst. Wij repeteerden daar versies van de Stones en Bob Dylan. Ik was blij met de dichte bossen, die de rammelende herrie enigszins op hun plek hielden, en niet de Nuenenaren uit hun slaap.
Vader kwam vertellen dat 'die Franse' gebeld had en met haar koffer klaarstond om naar Nederland te komen. Theo brommerde snel naar een telefooncel om duidelijkheid te krijgen. Onze zanger/gitarist bleef erg lang weg.

In de herfst van dat jaar brandde zijn houten huisje af. Intussen verscheurden in Frankrijk de spanningen tussen de boer en boerin hun huwelijk. Maar het geiten melken, hoeden, kaas maken en vijf keer per week naar de markt, moesten wel door gaan. Theo vertrok, schoot te hulp en viel in de armen van Regine om er tot vandaag te blijven.

Boeren zoals het bedoeld is

In 1987 woonde hij een jaar in de Dordogne en bezocht ik Theo voor het eerst. Het was een gezellige puinhoop. Een boerderij met wat in elkaar gezakte gebouwen er omheen. Roestige tractoren. Verkruimelende landbouwwerktuigen waar kippen hun eigen in legden. 120 geiten, waar de melk met de hand uitgetrokken moest worden. Er waren even veel vliegen in de keuken als sterren aan de nachtelijke hemel. Zwaluwen, vliegenvangers bij uitstek, hadden zich nog niet genesteld in de stal. Die zomer zaten we soms met meer dan tien Nederlandse vrienden aan tafel na een dag hard werken aan Theo's renovatie opdrachten.

In de jaren daarna stond het bedrijf langzaam uit de rommeligheid op tot een comfortabel eiland in een bloemenzee. Het puin werd vanuit de ene ruïne, geordend in de muren van een nieuwe geitenstal. De mechanische melkemmer van nu, is het handwerk van toen gaan vervangen. Ik zag dat er van drie halve Mercedessen toch een hele gemaakt kan worden die rijdt. En ook hoe God onze lieve heer, uit compost en geitenpoep, op de tong prikkende tomaten, courgettes, aubergines en zelfs honing tovert.

Een stuk of twintig kippen zorgen nu voor een overvloed aan verse eieren. Iedere februari worden er twee biggetjes gehaald en in een bosweide gezet. Tot november eten ze groenteafval, geitenmelk die uit de kaasvormpjes lekt (dat heet 'petit lait' of 'wij') en oud brood van de dorpsbakker. In de herfst eindigen de varkens in zelf gekookte bloedworsten, hammen, zult en karbonades. Twee op zonnestroom draaiende vriezers vol.

Theo van den Berk is een Held

Theo is een held. Hij weet uit steeds minder geiten steeds meer melk en kaas te produceren. Zijn Regine kan de week rond koken met een paar verse ingrediënten uit de tuin, terwijl je denkt in een vegetarisch toprestaurant te zitten. Je gelooft het pas als je hier bent.

En ja, ook wordt er geitenvlees gegeten. Regine heeft het ooit in de oven gegaard en zei pas achteraf dat het geitenvlees was. Ik verwachtte een typische smaak zoals met schapenvlees. Maar het was een soort stevig kippenvlees met een lichte wildsmaak.

Wat ik ook heb geleerd: Nederland exporteert jonge geiten naar Frankrijk waar ze gemest en geslacht worden. Daardoor loopt de markt in Frankrijk over en houden de kleinere boeren het hoofd niet boven water. Het zou beter zijn als we in Nederland naast de geitenkaas, dit vlees leren waarderen en eten.

Het zou beter zijn als wij onze boeren een eerlijke prijs willen betalen voor het voedsel dat zij voor ons verbouwen. Dan zouden zij kleinschaliger kunnen boeren. Zonder antibiotica en chemicaliën en mét meer oog voor natuur, milieu en dierenwelzijn. Denk daar eens aan als je voor die goedkopere producten wil kiezen in de supermarkt.

Homo Universalis 

Theo is een timmerman, elektricien en metselaar. Automonteur, hovenier en mechanicien. Alles gaat een keer kapot maar het werk moet door. Hij heeft een meteorologisch talent en leest de wolken of de wind. De timing die het maaien van weidegras vraagt om op tijd het hooi binnen te kunnen halen, komt soms op een half uurtje aan.

Verder weet hij alles van paddestoelen, bomen en planten. Van moestuinieren zonder bestrijdingsmiddelen en dus ook van nuttige en schadelijke insecten. Hij verzorgt zijn dieren als een vader. Wanneer ze ziek zijn of gewond, verpleegt hij ze als het kan zonder antibiotica. Als het moet komt de dierenarts erbij.
Hij weet van wijn proeven en kaas maken. Van handelen en onderhandelen zodat wat met gesloten beurs kan gebeurt, maar dat tegelijkertijd ook genoeg geld verdiend wordt om alles aan de gang te houden.
Tot slot zijn er genoeg dode bomen in de bossen rond de boerderij. In dertig jaar tijd brandde de kachel nooit op een omgezaagde levende boom.

Tijdens het geiten hoeden wordt er gelezen, gitaar gespeeld of alleen maar in het groen getuurd naar de grazende kudde. Heel af en toe wordt er naar een cafeetje of concert gegaan. Het is in al zijn eenvoud een rijk en overvloedig leven.
Gemiddeld 14 uur per dag werken inclusief siësta. Geen acht uur journaal, huurbaas of hypotheek. Geen ratrace. Maar wel zeven dagen per week werken 52 weken per jaar. Tenzij je goede vervangers vindt die je jouw bedrijf toevertrouwt. Dan kun je wel eens een weekje op vakantie gaan. In vergelijking met de meeste boeren zijn wij watjes, ik zeg het je.

Boer zoekt touw

Er zit ook een keerzijde aan het Franse plattelandsleven (overal ter wereld trouwens). Sommige boeren houden de concurrentie met groot-producenten niet bij. Of ze willen niet meedoen aan schaalvergroting en de monocultuur van alleen maar graan, mais of koolzaad op megahectares verbouwen. Dit maakt tradities en diversiteit in de natuur kapot. Een boer die zijn hart in de natuur heeft kan dat eenvoudigweg niet.

Daarnaast willen supermarkten een onevenredig groot deel van de winst hebben. Dat steekt. Supermarkten hoeven relatief weinig inspanning te leveren om kwetsbare producten, zoals vers voedsel, tussen hun muren te krijgen. Alleen daarom al zouden we kleinschalige en biologisch werkende producenten moeten steunen, door rechtstreeks van hen af te nemen.

Mensen kunnen geïsoleerd gaan leven op het Franse platteland. Omsingeld door besognes, alcoholisme, schulden en eenzaamheid. Soms klinkt er een schot in de verte en blijkt dat een paar dagen later de zelfmoord van een streekgenoot te zijn. Een andere keer bungelt er een verloren ziel in een donkere schuur.

Maar zo lang er in dit paradijs nog af en toe gevloekt wordt is er eigenlijk niks aan de hand. Putain de merde vind ik nog altijd lekker bekken. Maar dan alleen als het van ver komt. Uit de melkstal of van een veld op een heuvel.