Participatiesamenleving: kan de vlag al uit?

Waar was jij op 17 september 2013, toen dit magische woord zijn intrede deed? Voor het eerst hoorden we onze koning tijdens de troonrede dit toverwoord noemen. We zijn een ‘participatiesamenleving.’ Diezelfde avond las ik de eerste verbastering al op Twitter: Partycipatiesamenleving en participatie-aardbeving. 

Vertrouwen

De daaropvolgende week kwamen managers en andere boodschappers hun afdelingen opgelopen met de mededeling dat, “…we deze week tijdens de heidag hebben afgesproken dat jullie vanaf volgende week een zelfsturend team zijn. We gaan terug naar de bedoeling. En we geven jullie het vertrouwen dat jullie de eigenaar van je werk zijn. Daar zijn jullie trots op en ik ook. Fijn weekend.”

Veranderen

Maar wacht eens even. Hadden wij als leidinggevenden en beleidsondersteuners niet geleerd om veranderingen gedegen voor te bereiden en met totale aandacht te begeleiden? De gedroomde burgerparticipatie zou toch het resultaat van een cultuuromslag behoren te zijn? Dat vraagt toch heel veel tijd?

Kijk eens naar de tekst van de Troonrede 2013 en dan vooral ná de dertiende witregel. Hier wordt de gewenste situatie benoemd: een nieuw stelsel voor jeugdzorg, grondige hervorming van de langdurige zorg en het bestrijden van werkeloosheid onder bijstandgerechtigden en moeilijk bemiddelbaren. 

 

Maar in 2013 heerste er een laagconjunctuur. De context van deze aangekondigde verbeteringsmaatregelen, bestond uit de smeulende economische puinhoop die de bankencrisis van 2008 had achtergelaten. Het leek wel op een sprookje: betere zorg, dichtbij de burger georganiseerd door een gemeente die haar bewoners goed kent. Eindelijk wordt de burger erkend in, en aangesproken op de eigen kracht. Maar Nederland was nog murw van woekerpolis affaires, eurocrises en ineen zijgende banken. 

 

Wat is het punt hier? Het Nederlandse volk krijgt helemaal geen geschenk van haar leiders. De transitie is geld gedreven, verpakt in de vorm van een noodzakelijk vernieuwingscadeautje zonder de burger werkelijk centraal te stellen.

Cultuurpsycholoog en schrijver Jos van der Lans heeft er in 2013 onder kerstboom nog eens over nagedacht en publiceerde op 3 januari 2014 een artikel waarin de historische aanloop naar de participatiesamenleving beschreven wordt. Het lijkt op polsstok hoogspringen maar dan in slow motion: de tijdlijn loopt van 1991 naar 2013. 

De NOS is vier jaar later met een zaklamp op zoek naar wat er van de voornemens terecht gekomen is. Movisie constateert in dezelfde periode dat er nog een hele lange weg te gaan is. De hoofdpunten:

Verdiepen

• Er is een misleidend beeld als het gaat om welke mensen burgerinitiatieven ontplooien. In plaats van een actieve voorhoede van minstens 20% van de bevolking, staat slechts 1,5% in de startblokken. Dat zijn veelal hoger opgeleide, positief geluimde mensen die geen financiële problemen hebben.
• Een toenemende druk op mantelzorgers brengt vrijwilligerswerk in het gedrang. Vrijwilligers zijn vaak ook al mantelzorger. Het zijn communicerende vaten.
• Kwetsbare burgers ontvangen bij lange na niet de passende hulp die noodzakelijk is. Lange wachtlijsten en dito wachttijden. Hulpvragers zijn ontevreden over de wijze waarop hun zorgbehoefte wordt behandeld. 
• Kwetsbare groepen leiden veelal aan chronische stress waardoor zij minder goed kunnen plannen en beslissen. Een gevolg hiervan kan zijn dat instanties extra controles gaan uitoefenen op aanvragen voor hulp en de bekostiging ervan. Kwetsbare mensen verzuipen in bureaucratie, schulden, lange wachttijden en een tanend vertrouwen in een goedbedoelende overheid.
  
• De landelijke- en lokale overheden benutten de aanwezige kansen onvoldoende. Er lijkt weerstand bij de regering te zijn om werkelijk regie te pakken en te centraliseren op onderdelen die in de transitie niet op gang komen.  
• Voor veel burgers voelt de participatiesamenleving als een verkapte bezuiniging. De arbeidsmarkt is krap, hulpverleners klagen over overbelasting, het imago van zorg- en welzijnsberoepen staat onder druk, de regering geeft geen prioriteit aan het waarderen van beroepen waarin vooral vrouwen vertegenwoordigd zijn. Ook hier een negatieve spiraal.

Movisie ziet drie speerpunten waar de overheid verder aan kan werken: zorgen voor een vangnet voor de meest kwetsbare burgers, verdere ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers en het stimuleren en faciliteren van burgerinitiatieven. De vraag is natuurlijk: HOE DAN?

Verbeteren: samen kan er meer

• Zorgverzekeraars die cursussen geven en premiekorting bieden aan informele zorgers. 
• Gemeenten die – in de geest van marktwerking – vergoedingen voor mantelzorgers fors optrekken zodat er minder professionele hulp ingehuurd hoeft te worden en mantelzorgers niet lijden onder inkomensverlies omdat zij minder betaald werk kunnen doen.
  
• Mantelzorg deel uit laten maken van een verplicht lespakket gezondheidszorg binnen het onderwijs, zodat het normaal wordt dat kinderen leren dat er eerst door ouders voor hen gezorgd wordt en zij dit later voor hun ouder(s) gaan doen
• Georganiseerde zelfhulp: ontmoetings- en contactplaatsen in iedere stad en dorp waar mensen terecht kunnen om in gesprek te komen met mensen die hetzelfde meemaken of meegemaakt hebben.
• Inzet van ervaringsdeskundigen bij de eerste aanmeldingen en opvang van mensen met een angststoornis of lichtere psychische klachten.
• Organiseer een dialoog met burgers over wat de behoeftes van burgers zijn, vanuit de principes van positieve gezondheid. Ga hierbij uit van oplossingsgerichtheid en realisme bij burgers en deel succesverhalen en inspirerende voorbeelden met elkaar.

Verankeren

Zonder een échte participatiesamenleving zullen de decentralisaties qua kostenbesparing mislukken. Ik refereer aan hoe Duitsland gebruik maakt van haar Burgerkracht middels door de overheid gefaciliteerde, georganiseerde zelfhulp. Hier komt per geïnvesteerde euro, minimaal vijf euro terug. In de vorm van minder zorgconsumptie, meer betrokkenheid bij het samen met burgers oplossen van zorg- en welzijnsproblemen. Ga maar eens bij de buren kijken. Nederland kan de vlag helaas nog niet uithangen. Hiervoor zal toch eerst meer sturing vanuit een visie, maar zeker ondersteuning met middelen bij moeten komen.

Ken jij geslaagde vormen, projecten of voorbeelden van geslaagde burgerparticipatie? Wil je ons inspireren door deze met ons te delen? Reageer dan met je verhaal of een link naar online media.